شاهنامه فردوسی بزرگترین اثر حماسه سرایی جهان

پیوارنیوز؛ به قلم دکتر سروش درست بویراحمدی پیشکش به شاهنامه خوانان ایل؛ همان مهربانان و مهربانوانی که نبشتن و خواندن نمی دانستند، اما باسواد بودند. کالج نارفته، حکیم بودند. دانشگاه نادیده، سخنور بودند. دانشکده ی ادبیات ناشنیده، شاهنامه را ازبر می خواندند و مفسر بودند. پزشکی نانوشته، طبیب بودند. علوم سیاسی نادانسته، مخزن الاسرار سیاست بودند. رشته حقوق ناشناخته، حقوقدان بودند. تربیت مدرس ناخوانده، استاد بودند و به تمام معنا، انسان بودند.

پیشکش به نسل طلایی اعتقاد و اعتماد ایلی… همان هایی که هرگاه آسمان دل استاد بهمن بیگی ابری می شد و تیره، کهرش را زین و یراق می کرد، پا در رکاب و به سوی دیار دانایان دنا می تازید تا دلش می تابید.

حماسه، آینه ی روح یک ملت

حماسه فقط قصه ی جنگ نیست؛ حماسه حافظه ی بلند انسان است. در حماسه، ملت ها تصویر خود را از خرد، شجاعت، عشق، مرگ، وطن و آزادگی می نگارند. هر ملتی اگر بخواهد خود را در عمیق ترین آیینه ببیند، به حماسه هایش بازمی گردد.

در این میان، شاهنامه ی حکیم ابوالقاسم فردوسی تنها یک کتاب نیست؛ یک جهان است. جهانی که در آن اسطوره، تاریخ، حکمت، تراژدی و امید در کنار هم ایستاده اند. فردوسی با شاهنامه، زبان فارسی را از سکوت و هبوط درآورد و به آن هویت بخشید.

در این نوشتار، ابتدا منابع و مآخذی که فردوسی از آنها بهره گرفت، سپس دوره ی سی ساله ی سرایش، آنگاه آثاری که زیر نفوذ شاهنامه آفریده شدند و سرانجام جایگاه شاهنامه در میان حماسه های بزرگ جهان را بررسی می کنیم

فردوسی شاهنامه را از روی چه منابعی نوشت؟

فردوسی از هیچ ننوشت. او از چشمه های کهنتر نوشید؛ اما این چشمه ها را به رودی یگانه تبدیل کرد. مهمترین منابع و پیشینه های شاهنامه اینها بوده اند (صفا، ۱۳۶۹، ص ۶۳–۸۸؛ ریاحی، ۱۳۸۰، ص ۱۰۵–۱۳۵):

۱. خداینامه

نام لاتین: Xwadāy-nāmag

پدیدآورنده: دبیران دربار ساسانی

زمان: سده های سوم تا هفتم میلادی / ترجمه به عربی به دست عبدالله بن مقفع در سده ی دوم هجری با نام سیر الملوک (Siyar al-mulūk)

موضوع: تاریخ و روایات شاهان ایران از دوره ی اساطیری تا پایان ساسانی

۲. شاهنامه ی ابوالموید بلخی

نام لاتین: Šāhnāma-yi Abū al-Muʾayyad Balkhī

نویسنده: ابوالموید بلخی

زمان: سده ی چهارم هجری

موضوع: روایات پهلوانی و تاریخی ایران، بیشتر به نثر

۳. شاهنامه ی ابوعلی بلخ

نام لاتین: Šāhnāma-yi Abū ʿAlī Balkhī

نویسنده: ابوعلی بلخی

زمان: سده ی چهارم هجری

موضوع: روایات ایرانی پیش از اسلام

۴. شاهنامه ی ابومنصوری

نام لاتین: Šāhnāma-yi Abū Manṣūrī

نویسنده / گردآورنده: ابومنصور معمری، به فرمان ابومنصور محمد بن عبدالرزاق

زمان: ۳۴۶ قمری / ۹۵۷ میلادی

موضوع: دیباچه ای مهم و روایات منثور شاهان ایران

۵. شاهنامه ی دقیقی

نام لاتین: Šāhnāma-yi Daqīqī

نویسنده: ابومنصور محمد بن احمد دقیقی توسی

زمان: حدود ۳۷۰ قمری

موضوع: حدود هزار بیت در زمینه ی ظهور زرتشت و داستان گشتاسپ که فردوسی آن را در شاهنامه ی خود جای داد

۶. روایت های شفاهی پهلوانی سیستان و خراسان

نام لاتین: Oral Sistani / Pahlavani Tradition

پدیدآورندگان: گوسان ها و راویان گمنام

زمان: سده های دوم تا چهارم هجری

موضوع: داستان های رستم، زال، سهراب و دیگر پهلوانان

۷. متن های پهلوی کهن تر

از جمله:

– یادگار زریران (Ayādgār ī Zarērān)

– کارنامه ی اردشیر بابکان (Kārnāmag ī Ardašīr ī Pāpakān)

– درخت آسوری (Drakht ī Asūrīg)

پدیدآورندگان: ناشناس

زمان: دوره ی ساسانی

موضوع: حماسه های دینی، تاریخی و پهلوانی ایران پیش از اسلام

فردوسی به ویژه از شاهنامه ی ابومنصوری بهره برد و هزار بیت از دقیقی را نیز در شاهنامه ی خود جای داد. اما کار او تنها گردآوری نبود؛ او نثر را به نظم، روایت پراکنده را به معماری یکپارچه و تاریخ را به حکمت و حماسه تبدیل کرد (خالقی مطلق، ۱۳۸۶، ص ۱۲۵–۱۴۰).

سی سال آفرینش

فردوسی در سال ۳۲۹ قمری / ۹۴۰ میلادی در توس زاده شد. سرایش شاهنامه را حدود سال ۳۷۰ قمری / ۹۸۰ میلادی آغاز کرد و در سال ۴۰۰ قمری / ۱۰۱۰ میلادی به پایان رساند. خود او می گوید:

«بسی رنج بردم در این سال سی / عجم زنده کردم بدین پارسی»

این بیت در شاهنامه آمده است (فردوسی، ۱۳۸۶، ج ۸، ص ۴۸۷).

او در این سی سال، تنها یک کتاب ننوشت؛ یک تمدن را از نو زنده کرد. در پایان، پیر شده بود، اما زبان فارسی جوان مانده بود. فردوسی با شاهنامه، هم گذشته را حفظ کرد و هم آینده ای برای زبان فارسی ساخت

 آثاری که پس از شاهنامه و تحت تأثیر آن آفریده شدند

پس از شاهنامه، شاعران بسیاری کوشیدند راه فردوسی را ادامه دهند. برخی از آنان آثار بزرگی آفریدند، اما هیچکدام به جایگاه شاهنامه نرسیدند. در گزارش این آثار از منابع زیر بهره گرفته شده است (صفا، ۱۳۶۹؛ ریاحی، ۱۳۸۰؛ خالقی مطلق، ۱۳۸۶):

۱. گرشاسپ نامه (Garšāsp-nāma)؛ اثر اسدی توسی؛ ۴۵۸ قمری / ۱۰۶۶ میلادی؛ پهلوانی های گرشاسپ، جدّ رستم.

 

۲. بهمن نامه (Bahman-nāma)؛ اثر ایران شاه بن ابی الخیر؛ سده ی پنجم/ششم قمری؛ پادشاهی بهمن، پسر اسفندیار.

 

۳. کوشنامه (Kūš-nāma)؛ اثر ایران شاه بن ابی الخیر؛ سده ی پنجم/ششم قمری؛ داستان کوش پیل دندان.

 

۴. شهنشاه نامه (Šāhanšāh-nāma)؛ اثر فتحعلی صبا؛ حدود ۱۲۲۵ قمری / دوره ی قاجار؛ جنگ های ایران و روس.

 

۵. فرامرزنامه (Farāmarz-nāma)؛ شاعر ناشناس؛ سده ی پنجم/ششم قمری؛ فرامرز، پسر رستم.

 

۶. بانوگشسپ نامه (Bānū Gušasp-nāma)؛ شاعر ناشناس؛ سده ی پنجم/ششم قمری؛ بانوگشسپ، دختر رستم.

 

۷. آذربرزین نامه (Āẕar Burzīn-nāma)؛ شاعر ناشناس؛ سده ی ششم/هفتم قمری؛ آذربرزین.

 

۸. بیژن نامه (Bīžan-nāma)؛ شاعر ناشناس؛ سده ی ششم/هفتم قمری؛ بیژن.

 

۹. لهراسپ نامه (Luhrāsp-nāma)؛ شاعر ناشناس؛ سده ی ششم/هفتم قمری؛ لهراسپ.

 

۱۰. سام نامه (Sām-nāma)؛ شاعر ناشناس / منسوب به خواجو؛ سده ی هشتم/نهم قمری؛ سام، پهلوان سیستان.

 

۱۱. زرین قبانامه (Zarrīn Qabā-nāma)؛ شاعر ناشناس؛ سده ی هفتم/نهم قمری؛ پهلوان زرین قبا.

 

۱۲. داستان کک کوهزاد (Kūh-zād)؛ شاعر ناشناس؛ سده ی ششم/هشتم قمری؛ کک کوهزاد.

 

۱۳. داستان شبرنگ (Šabrang)؛ شاعر ناشناس؛ سده ی هفتم/هشتم قمری؛ اسب رستم، شبرنگ.

 

۱۴. داستان جمشید و دختر گورنگ شاه (Jamšīd va Duḫtar-i Gūrang-šāh)؛ شاعر ناشناس؛ سده ی هفتم/هشتم قمری؛ جمشید.

 

۱۵. برزونامه (Burzū-nāma)؛ اثر خواجه حمید عطایی؛ سده ی ششم/هفتم قمری؛ برزو، پسر سهراب.

 

۱۶. شهریارنامه (Šahriyār-nāma)؛ اثر عثمان مختاری؛ سده ی پنجم/ششم قمری؛ شهریار، پسر برزو.

 

۱۷. جهانگیرنامه (Jahāngīr-nāma)؛ اثر قاسم مادح؛ سده ی نهم/دهم قمری؛ جهانگیر، پسر رستم.

 

۱۸. ظفرنامه (Ẓafar-nāma)؛ اثر حمدالله مستوفی؛ ۷۳۵ قمری / ۱۳۳۴ میلادی؛ تاریخ منظوم ایران.

 

۱۹. آیینه ی اسکندری (Āyīna-yi Iskandarī)؛ اثر امیرخسرو دهلوی؛ ۶۹۹ قمری / ۱۲۹۹ میلادی؛ اسکندر و حکمت.

 

۲۰. خردنامه ی اسکندری (Ḫirad-nāma-yi Iskandarī)؛ اثر جامی؛ ۸۹۰ قمری / ۱۴۸۵ میلادی؛ اسکندر و حکمت.

 

۲۱. قیصرنامه (Qayṣar-nāma)؛ اثر ادیب پیشاوری؛ سده ی چهاردهم قمری / اوایل سده ی بیستم میلادی؛ روایتی حماسی از جنگ جهانی یکم.

 

۲۲. ورقه و گلشاه (Varqa va Gulšāh)؛ اثر عیوقی؛ سده ی پنجم قمری؛ عشق و حماسه.

 

۲۳. هماینامه (Humāy-nāma)؛ شاعر ناشناس؛ سده ی هفتم/هشتم قمری؛ همای.

 

۲۴. همای و همایون (Humāy va Humāyūn)؛ اثر خواجوی کرمانی؛ سده ی هشتم قمری؛ عشق و سفر.

 

همه این آثار زیر سایه ی شاهنامه سروده شدند؛ اما فردوسی یک کار کرد که تکرار نشد: او اسطوره، تاریخ و حکمت را در یک روانِ واحد و زبانِ یگانه گرد آورد (ریاحی، ۱۳۸۰، ص ۲۱۰–۲۳۰).

 

 شاهنامه در میان حماسه های جهان

ژرار سالیان، دانشمند و نویسنده ی کتاب گنجینه ی حماسه های جهان، نوشته است:

«ممکن است به سایر حماسه های جهان عیب و ایرادی گرفت، اما تنها شاهنامه است که از هر نظر یگانه، اثری بی همتاست و هیچ ایرادی بر آن وارد نیست.»

(سالیان، ۱۳۸۳، ص ۴۵)

این سخن را اگر با سنجش واقعی همراه کنیم، خواهیم دید که شاهنامه از نظر کمیت، کیفیت، درونمایه، ارزش اخلاقی، خرد، حماسه سرایی، ملی گرایی و ابعاد انسانی چه جایگاهی دارد.

حماسه های بزرگ جهان به ترتیب ملت ها

— یونان: ایلیاد

نام لاتین: Iliad

پدیدآورنده: هومر (Homer)

زمان: حدود سده ی هشتم پیش از میلاد

قهرمانان: آشیل، هکتور، پاریس، آگاممنون، هلن، پریام، منلاس

درونمایه: خشم آشیل و تراژدی جنگ تروا

(نولدکه، ۱۳۸۵، ص ۵۲)

— بین النهرین: گیلگمش

نام لاتین: Gilgamesh

پدیدآورنده: ناشناس

زمان: حدود ۲۱۰۰ پیش از میلاد

قهرمانان: گیلگمش، انکیدو، هومببه

درونمایه: جستجوی جاودانگی و راز مرگ

(همان، ص ۵۸)

— هندوستان: مهابهاراتا

نام لاتین: Mahābhārata

پدیدآورنده: ویاسه (Vyāsa)

زمان: حدود سده ی چهارم پیش از میلاد تا سده ی چهارم میلادی

قهرمانان: ارجونا، کریشنا، پاندوان و کوروان؛ همچنین طبقه های چهارگانه ی برهمنان، کشتریه ها، ویسیه ها و شودره ها

درونمایه: جنگ بزرگ و اخلاق جنگ

(سالیان، ۱۳۸۳، ص ۷۵)

— دانمارک / انگلستان: بیوولف

نام لاتین: Beowulf

پدیدآورنده: ناشناس

زمان: حدود سده ی هشتم تا یازدهم میلادی

قهرمانان: بیوولف، گرندل، اژدها

درونمایه: نبرد پهلوان با هیولا و سرنوشت

(همان، ص ۱۰۲)

— فرانسه: شانسون دو ژست / شانسون دو رولان

نام لاتین: Chanson de geste / Chanson de Roland

پدیدآورنده: ناشناس

زمان: سده ی یازدهم میلادی

قهرمانان: رولان، شارلمانی، مارسیل، گانلون

درونمایه: جنگهای فرانسه و اسپانیا در برابر مسلمانان

(همان، ص ۱۲۸)

 

— ایسلند: ساگای اریک سرخ

نام لاتین: Eiríks saga rauða

پدیدآورنده: ناشناس

زمان: سده ی سیزدهم میلادی

قهرمانان: اریک سرخ و پادشاهان نروژ

درونمایه: قهرمانی و کوچ دریایی

(همان، ص ۱۴۵)

 

— آلمان: نیبلونگنلید

نام لاتین: Nibelungenlied

پدیدآورنده: ناشناس

زمان: حدود ۱۲۰۰ میلادی

قهرمانان: زیگفرید، گونتر، کریمهیلد، برونهیلد

درونمایه: عشق، انتقام و تباهی

(همان، ص ۱۵۸)

 

— اسپانیا: ترانه ی مون سید

نام لاتین: Cantar de Mio Cid

پدیدآورنده: ناشناس

زمان: سده ی دوازدهم میلادی

قهرمان: رودریگو دیاز، مشهور به ال سید

درونمایه: پهلوانی و شرافت

(همان، ص ۱۷۰)

 

— فنلاند: کالوالا

نام لاتین: Kalevala

پدیدآورنده: الیاس لونروت (Elias Lönnrot)

زمان: سده ی نوزدهم میلادی

قهرمانان: وایناموینن، ایلمارینن، لمنکاینن

درونمایه: آفرینش و پهلوانی

(همان، ص ۱۸۵)

 

— روسیه: ایلیا مورومتس / بیلیناها

نام لاتین: Ilya Muromets / Byliny

پدیدآورنده: ناشناس

زمان: سده های یازدهم تا شانزدهم میلادی

قهرمان: ایلیا مورومتس

درونمایه: دفاع از سرزمین روس

(همان، ص ۱۹۲)

 

— صربستان: چرخه ی کوزوو / غمنامه ی کوزوو

نام لاتین: Kosovo cycle

پدیدآورنده: ناشناس

زمان: سده ی چهاردهم میلادی

قهرمانان: شاهزاده لازار، میلوش اوبیلیچ

درونمایه: شکوه و تراژدی نبرد کوزوو

(همان، ص ۱۹۸)

 

— گرجستان: شهسوار ببرینهپوش

نام لاتین: Vepkhistqaosani

پدیدآورنده: شوتا روستاولی (Shota Rustaveli)

زمان: سده ی دوازدهم میلادی

قهرمانان: تاریل، آوتاندیل

درونمایه: عشق و جوانمردی

(همان، ص ۲۰۵)

 

— ارمنستان: داوید ساسونی

نام لاتین: Sasna Tsrer / David of Sassoun

پدیدآورنده: ناشناس

زمان: سده های هشتم تا دهم میلادی

قهرمان: داوید ساسونی

درونمایه: پایداری در برابر ستم

(همان، ص ۲۱۱)

 

— قرقیزستان: ایرتشتوق

نام لاتین: Er Töştük

پدیدآورنده: ناشناس

زمان: روایت شفاهی کهن

قهرمان: ار توستوک

درونمایه: سفر و پهلوانی

(همان، ص ۲۱۶)

 

— کردی: مه م آلان / مم و زین

نام لاتین: Memê Alan / Mem û Zîn

پدیدآورنده: احمد خانی (Ehmedê Xanî)

زمان: سده ی هفدهم میلادی

قهرمانان: مم، زین

درونمایه: عشق و حماسه

(همان، ص ۲۲۰)

 

— ژاپن: منظومه ی هایکه

نام لاتین: Heike Monogatari

پدیدآورنده: گردآورندگان ژاپنی

زمان: سده ی دوازدهم میلادی

قهرمانان: خاندان تایرا و میناموتو

درونمایه: جنگ و ناپایداری جهان

(همان، ص ۲۲۵)

 

— چین: سه قلمرو پادشاهی

نام لاتین: Sānguó Yǎnyì

پدیدآورنده: لو گوانجونگ (Luo Guanzhong)

زمان: سده ی چهاردهم میلادی

قهرمانان: لیو بی، کائو کائو، سون چوان

درونمایه: جنگ و سیاست

(همان، ص ۲۳۰)

 

— عربی: منظومه ی رزمی هلالی / تغریبه بنی هلال

نام لاتین: Taghribat Bani Hilal

پدیدآورنده: ناشناس

زمان: سده های یازدهم تا پانزدهم میلادی

قهرمان: ابوزید الهلالی

درونمایه: کوچ و پهلوانی

(همان، ص ۲۳۶)

 

— ویتنام: سرود همسر جنگجو

نام لاتین: Chinh Phụ Ngâm

پدیدآورنده: دانگ تران کون (Đặng Trần Côn)

زمان: سدۀ هجدهم میلادی

قهرمان: همسر سرباز

درونمایه: اندوه زن در جنگ

(همان، ص ۲۴۰)

 

— آفریقای غربی: سونجاتا / حماسۀ سوندیاتا

نام لاتین: Sundiata / Sunjata

پدیدآورنده: ناشناس

زمان: روایت شفاهی کهن، ثبت در سده ی بیستم

قهرمان: سوندیاتا کیتا

درونمایه: بنیانگذاری پادشاهی و پهلوانی

(همان، ص ۲۴۵)

 

— ایرلند: جنگ مویتورا

نام لاتین: Cath Maige Tuired

پدیدآورنده: ناشناس

زمان: روایت شفاهی کهن

قهرمانان: توآتا دی دانان، بالور

درونمایه: نبرد خدایان و پهلوانان

(همان، ص ۲۴۸)

 

— یهودی: مکابیان

نام لاتین: Books of the Maccabees

پدیدآورنده: ناشناس

زمان: سده ی دوم پیش از میلاد

قهرمان: یهودا مکابی

درونمایه: پایداری دینی و ملی

(همان، ص ۲۵۰)

 

— مایا: پوپول ووه

نام لاتین: Popol Vuh

در برخی منابع با نام تولدهویئت زیلوپوشتلی نیز آمده است.

پدیدآورنده: ناشناس

زمان: روایت شفاهی کهن، ثبت در سده ی شانزدهم میلادی

قهرمانان: هوناهپو و شبالانکه

درونمایه: آفرینش، پهلوانی و آسمان

(همان، ص ۲۵۳)

شاهنامه در سنجش با دیگر حماسه ها

در میان این همه حماسه، تنها «شاهنامه»، «ایلیاد» و «مهابهاراتا» هستند که همگی ویژگی های یک حماسه ی بزرگ را به تمامی دارند (سالیان، ۱۳۸۳، ص ۲۶۵). اما شاهنامه از جهاتی بی رقیب است:

۱. حجم و یکپارچگی: شاهنامه افزون بر پنجاه هزار بیت دارد و یکپارچه سروده ی یک شاعر است؛ در حالی که بسیاری از حماسه های بزرگ دیگر مجموعه ای از روایات گوناگون با سرایندگان ناشناس هستند.

۲. زبان و هویت ملی: شاهنامه تنها حماسه ای ست که یک زبان را از خطر نابودی رهانید و هویت ملی یک قوم را بازسازی کرد.

۳. خرد و اخلاق: در شاهنامه، پهلوانی با خرد پیوند دارد. بسیاری از حماسه های دیگر بر زور و جنگ تکیه می کنند، اما شاهنامه پیوسته داد، مروت و آزادگی را می ستاید.

۴. اندوه و تراژدی: تراژدی رستم و سهراب، رستم و اسفندیار، سیاوش و ایرج، در ادبیات حماسی جهان کم نظیر است.

۵. انسان گرایی: شاهنامه فقط قهرمانی نیست؛ انسان نامه است. از عشق، مرگ، پیری، خرد، پشیمانی و امید می گوید.

پایان سخن:

شاهنامه یک کتاب نیست؛ یک میهن است. هر بیت آن خانهای است که در آن مروت، خرد، داد و آزادگی زندگی می کند.

فردوسی با سی سال رنج، به ما نشان داد که زبان، تنها ابزار سخن گفتن نیست؛ زبان، ستون فقرات یک ملت است.

شاهنامه از آن رو زنده است که فقط درباره ی جنگ نیست؛ درباره ی انسان است. درباره ی اینکه چگونه می توان در برابر زور ایستاد، چگونه می توان عشق ورزید، چگونه می توان خردمند بود و چگونه می توان نمرد.

فردوسی زیبا گفت:

«نمیرم از این پس که من زنده ام / که تخم سخن را پراکنده ام»

راست گفت. او نمرده است؛ او در هر ایرانی که نام میهن بر زبان می آورد و جان، زنده است.

منابع و مآخذ

۱٫ فردوسی، ابوالقاسم. (۱۳۸۶). شاهنامه، به کوشش جلال خالقی مطلق. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.

۲٫ تفضلی، احمد. (۱۳۷۸). تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، به کوشش ژاله آموزگار. تهران: سخن.

۳٫ خالقی مطلق، جلال. (۱۳۸۶). گلرنج های کهن: برگزیده ی مقالات درباره ی شاهنامه ی فردوسی. تهران: ثالث.

۴٫ ریاحی، محمدامین. (۱۳۸۰). سرچشمه های فردوسی شناسی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

۵٫ سالیان، ژرار. (۱۳۸۳). گنجینه ی حماسه های جهان. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

۶٫ صفا، ذبیح الله. (۱۳۶۹). حماسه سرایی در ایران. تهران: امیرکبیر.

۷٫ نولدکه، تئودور. (۱۳۸۵). حماسه ی ملی ایران، ترجمه ی بزرگ علوی. تهران: نگاه.

سروش درست

بیست و نهم امردادگان ۱۴۰۵خ.