مطالعه و بررسی تطبیقی دو حرف «ه» و «ح» در نظام‌های نوشتاری و آوایی زبان‌های جهان

پیوارنیوز؛به قلم سروش درست بویراحمدی «به روح منیع انوشه‌روان استاد محمد بهمن‌بیگی، همو که هرگاه هوای دلش ابری می‌شد و بارانی، پا بر رکاب اسب کهر می‌فشرد و به سوی بویراحمد می‌تاخت تا در کلاس‌های چادرْسفیدِ درس، آوای «ه» و «ح» را از بُن جان و الحان دانش‌آموز بویراحمدی نوش و نیوش جان کند.»

روانش شاد و یادش گرامی

چکیده

پژوهش حاضر به مطالعه و بررسی تطبیقی دو حرف «ه» و «ح» در گستره‌ای وسیع از زبان‌های جهان می‌پردازد. این دو حرف که در الفبای فارسی امروز از نظر تلفظ هم‌آوا شده‌اند، ریشه‌هایی کاملاً متفاوت در الفبای سامی باستان دارند. «ح» از حرف سامی Ḥet (ח در عبری، ح در عربی) و «ه» از حرف سامی He (ה در عبری، ه در عربی) نشأت گرفته است. پژوهش پیش‌رو با رویکردی تاریخی‑تطبیقی، سیر تحول، تلفظ و کاربرد این دو حرف را در بیش از هشتاد زبان از خانواده‌های زبانی گوناگون بررسی کرده و نشان می‌دهد که «ه» از «ح» کهن‌تر است و در زبان‌های ایرانی باستان و میانه تنها «ه» (همخوان چاکنایی /h/) وجود داشته است. همچنین مشخص شد که در زبان‌های غیرسامی، همخوان حلقی /ħ/ (معادل «ح» عربی) یا وجود ندارد یا در وام‌واژه‌ها به‌کار می‌رود، در حالی‌که همخوان /h/ (معادل «ه») در اغلب زبان‌های جهان به‌صورت یک واج مستقل حضور دارد.

واژگان کلیدی: ح، ه، الفبای سامی، آواشناسی تطبیقی، زبان‌شناسی تاریخی، واج‌شناسی، الفبای لاتین، زبان‌های ایرانی.

۱. مقدمه

نوشتار و آوای هر زبانی، آیینه‌ای از تاریخ و تحولات فرهنگی آن است. در زبان فارسی امروز، دو حرف «ه» و «ح» از چالش‌برانگیزترین حروف الفبا به شمار می‌روند؛ چه‌آن‌که در تلفظ فارسی تفاوتی ندارند و هر دو به‌صورت همخوان چاکنایی [h] ادا می‌شوند، اما در نوشتار و ریشه‌شناسی تفاوت‌هایی بنیادین دارند. این هم‌آوایی، پرسش‌هایی را در باب ریشه، قدمت و چرایی کاربرد این دو حرف در زبان فارسی و دیگر زبان‌ها برمی‌انگیزد.

اهمیت این پژوهش در آن است که برای نخستین‌بار به بررسی نظام‌مند و تطبیقی این دو حرف در گستره‌ای وسیع از زبان‌های جهان می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه یک تمایز آوایی در زبان سامی باستان، در مسیر مهاجرت به زبان‌های دیگر، یا حفظ شده، یا دگرگون گشته، یا به‌کلی از میان رفته است. این پژوهش از سویی به درک بهتر تاریخچه الفبا و سیر تحول آن کمک می‌کند و از سوی دیگر، برای آموزش زبان فارسی و تشخیص املای صحیح واژگان دارای «ح» و «ه» کاربرد دارد.

پرسش اصلی پژوهش این است که «ه» و «ح» از کجا ریشه گرفته‌اند، کدام‌یک کهن‌تر است، و این دو حرف در زبان‌های مختلف جهان چه سرنوشتی یافته‌اند؟ پرسش‌های فرعی نیز عبارت‌اند از:

۱. چرا در زبان پهلوی و الفبای پهلوی «ح» وجود ندارد؟

۲. چرا در زبان لری و الفبای لری «ح» به‌کار نمی‌رود؟

۳. تلفظ این دو حرف در زبان‌های مختلف چه تفاوت‌هایی دارد؟

۴. حرف «H» در الفبای لاتین با کدام‌یک از این دو حرف هم‌ریشه است؟

۵. در زبان‌های فاقد الفبای عربی‑فارسی، بازنمایی این دو واج چگونه است؟

۲. روش پژوهش

این پژوهش با روش توصیفی‑تحلیلی و تاریخی‑تطبیقی انجام شده است. داده‌های پژوهش از طریق مطالعه ی کتابخانه‌ای و جستجو در منابع معتبر علمی، دایرةالمعارف‌ها، مقاله‌های تخصصی و داده‌های زبان‌شناختی تاریخی گردآوری شده است. روش کار بدین‌صورت است که ابتدا ریشه‌شناسی هر دو حرف در الفبای سامی باستان بررسی شده، سپس سیر تحول آن‌ها در الفبای یونانی، لاتین، عبری، عربی، فارسی، پهلوی و لری دنبال شده و در نهایت تلفظ و کاربرد آن‌ها در بیش از هشتاد زبان از خانواده‌های زبانی گوناگون (هندواروپایی، سامی، ترکی، اورالی، قفقازی، دراویدی، آفریقایی‑آسیایی، آلتایی، چینی‑تبتی، و…) مقایسه گردیده است.

روش گردآوری داده‌ها: برای هر زبان، اطلاعات زیر ثبت شده است: (۱) الفبای مورد استفاده، (۲) وجود یا عدم وجود واج /h/ و /ħ/، (۳) نحوۀ بازنمایی نوشتاری این واج‌ها، (۴) تلفظ و تفاوت‌های آوایی، (۵) ریشه‌شناسی و تاریخچه حرف متناظر.

جامعه آماری پژوهش: ۸۵ زبان زنده و تاریخی از خانواده‌های زبانی مختلف.

ابزار پژوهش: نرم‌افزارهای آواشناسی، پایگاه‌های داده زبان‌شناختی (Ethnologue، Glottolog)، دایرةالمعارف‌های تخصصی و منابع کتابخانه‌ای.

روایی و پایایی: داده‌ها از منابع دست‌اول و معتبر زبان‌شناختی گردآوری شده و با مراجعه به چند منبع مستقل، صحت آن‌ها تأیید شده است.

۳. ریشه‌شناسی و تاریخچه دو حرف در الفبای سامی

۳‑۱. حرف «ح» (Ḥet / Ḥāʼ)

حرف «ح» در الفبای سامی باستان از حرفی به نام Ḥet (חית در عبری، حاء در عربی) ریشه گرفته است. Ḥet هشتمین حرف از حروف ابجدی سامی است که در فنیقی به شکل Ḥēt، در عبری Ḥēth (ח)، در آرامی Ḥēth، در سریانی Ḥēṯ (ܚ) و در عربی Ḥāʼ (ح) شناخته می‌شود.

این حرف در اصل نمایانگر همخوان سایشی حلقی بی‌واک (/ħ/) بوده است – همان تلفظی که در عربی امروز برای «ح» به‌کار می‌رود. شکل نخستین این حرف احتمالاً از یک نماد مصری برای «حصار» یا «نرده» گرفته شده است. در الفبای فنیقی، ارزش عددی این حرف ۸ بوده است.

حرف Ḥet در الفبای یونانی به شکل Eta (Η) راه یافت و در ابتدا همانند همخوان /h/ تلفظ می‌شد، اما بعدها در یونانی به یک واکه ی بلند (/ɛː/) تبدیل شد. از یونانی، این حرف به الفبای اتروسکی و سپس به الفبای لاتین راه یافت و به حرف امروزی H تبدیل شد.

۳‑۲. حرف «ه» (He / Hāʼ)

حرف «ه» در الفبای سامی باستان از حرفی به نام He (ה در عبری، ه در عربی) ریشه گرفته است. He پنجمین حرف از حروف ابجدی سامی است که در فنیقی Hē، در عبری Hē (ה)، در آرامی Hē، در سریانی Hē (ܗ) و در عربی Hāʼ (ه) نامیده می‌شود.

این حرف در اصل نمایانگر همخوان سایشی چاکنایی بی‌واک (/h/) بوده است – همان تلفظی که در فارسی امروز برای «ه» و در انگلیسی برای «H» به‌کار می‌رود. در نیای سامی شمال‌غربی، سه همخوان سایشی بی‌واک وجود داشته است: حلقی (ḥ /ħ/)، چاکنایی (h /h/) و ملازی (ḫ /x/).

حرف He در الفبای یونانی به شکل Epsilon (Ε) راه یافت و به یک واکه تبدیل شد. در الفبای لاتین، هر دو حرف H و E ریشه در حروف سامی دارند؛ اما حرف H از Ḥet (ح) و حرف E از He (ه) مشتق شده است.

۴. بررسی در زبان‌های سامی

۴‑۱. زبان عربی

در زبان عربی، تفاوت بین «ح» و «ه» از نظر تلفظ کاملاً محسوس و معنادار است:

– ح (ḥāʼ): همخوان سایشی حلقی بی‌واک (/ħ/) است که از وسط حلق تلفظ می‌شود؛ هنگام تلفظ آن، دیواره‌های وسط حلق به هم نزدیک شده و حالت انقباض پیدا می‌کنند.

– ه (hāʼ): همخوان سایشی چاکنایی بی‌واک (/h/) است که از چاکناف (حنجره) تلفظ می‌شود.

عرب‌ها در سده‌های نخستین اسلامی، الفبای خود را از خط نبطی (که خود از آرامی ریشه داشت) گرفتند. هر دو حرف «ح» و «ه» در الفبای عربی از همان حروف سامی Ḥet و He مشتق شده‌اند و تلفظ اصلی خود را – برخلاف فارسی – حفظ کرده‌اند. الفبای عربی دارای ۲۸ حرف است و الفبای فارسی از آن گرفته شده است.

۴‑۲. زبان عبری

در الفبای عبری:

– ח (Ḥet) هشتمین حرف است و نمایانگر همخوان /ħ/ یا /x/ (بسته به گویش) می‌باشد. در عبری کهن، Ḥet همان /ħ/ (ح) بوده است.

– ה (He) پنجمین حرف است و نمایانگر همخوان /h/ می‌باشد.

در عبری امروز (به‌ویژه در گویش اسرائیلی)، تلفظ Ḥet تا حد زیادی به /x/ (مانند «خ» فارسی) نزدیک شده است و تفاوت آن با He /h/ همچنان حفظ می‌شود.

۴‑۳. زبان آرامی

الفبای آرامی که از الفبای فنیقی مشتق شده، دارای ۲۲ حرف است که شامل ה (He) و ח (Ḥet) می‌باشد. این الفبا از راست به چپ نوشته می‌شود و بیشتر از حروف بی‌صدا استفاده می‌کند. الفبای آرامی را می‌توان اولین سامانه ی نوشتاری در دنیای باستان دانست که تأثیر عمیقی بر الفبای فارسی، عبری، عربی و حتی خطوط هندی (براهمی) گذاشته است.

۵. بررسی در زبان‌های ایرانی

۵‑۱. فارسی باستان و اوستایی

در زبان فارسی باستان (سده‌های ۶ تا ۴ پیش از میلاد) که با خط میخی نوشته می‌شد، همخوان /h/ وجود داشته و با نشانه‌ای خاص نشان داده می‌شده است. در اوستایی نیز همخوان /h/ به‌کار می‌رفته است. اما همخوان حلقی /ħ/ (معادل «ح» عربی) در این زبان‌ها وجود نداشته است؛ چراکه این واج مختص زبان‌های سامی بوده و در زبان‌های هندواروپاییِ ایرانی باستان جایگاهی نداشته است.

۵‑۲. فارسی میانه (پهلوی)

نکته ی کلیدی آن‌که در زبان پهلوی (فارسی میانه) و الفبای پهلوی، حرف «ح» وجود ندارد. خط پهلوی که از خط آرامی مشتق شده بود، دارای حروفی محدود بود؛ به‌گونه‌ای که خط پهلوی کتابی با ۱۴ حرف نوشته می‌شد. در منابع دیگر، خط پهلوی کتابی شامل ۱۴ کاراکتر ذکر شده است که نمایند ه ی ۲۲ حرف الفبای آرامی هستند.

دلیل نبود «ح» در الفبای پهلوی آن است که زبان فارسی میانه فاقد واج /ħ/ (همخوان حلقی) بوده است. این واج در زبان‌های ایرانی ریشه نداشته و تنها در وام‌واژه‌های عربی بعدها وارد فارسی نو شده است. در فارسی میانه، همخوان /h/ (معادل «ه») وجود داشته و با حرفی متناظر با «ه» نوشته می‌شده است.

۵‑۳. فارسی نو

در فارسی امروز، حرف «ح» هشتمین حرف الفبای فارسی است. صدای آن در تلفظ فارسی همانند «ه» است، اما در عربی گونه‌ای «ه» با گلو تلفظ می‌شود (/ħ/). به نظر می‌رسد هر واژه رایج در فارسی که حرف «ح» دارد – چه در اول، وسط یا آخر واژه – از زبان عربی گرفته شده است. نمونه‌هایی از این واژگان: حادثه، حقیقت، محبوب، محسن، واضح، حجره.

واژه‌های با «ه» در فارسی اما ریشه‌ای ایرانی دارند. برای نمونه:

– خانه (پهلوی: xānag) ← ریشه هندواروپایی

– نامه (پهلوی: nāmag)

– همه (پهلوی: hamag)

– هفت (پهلوی: haft، اوستایی: hapta)

۵‑۴. زبان لری

زبان لری یکی از زبان‌های ایرانی جنوب غربی است که ریشه در فارسی میانه دارد. در منابع معتبر – از جمله «تاریخ گزیده» حمدالله مستوفی – آمده است که «در زبان لری الفاظ عربی بسیار است؛ اما این ده حرف در زبان لری نمی‌آید: ح، خ، ش، ص، ض، ط، ظ، ع، غ، ق». همچنین در آموزش نگارش لری تأکید شده که «از حرف «ه» به‌جای حروف (ه، ح) استفاده می‌شود». دلیل این امر روشن است: در زبان لری، همچون فارسی میانه، واج /ħ/ (ح) وجود ندارد و تلفظ «ح» در لری همانند «ه» است.

۵‑۵. زبان کردی

زبان کردی با گویش‌های مختلف (شمالی، میانی، جنوبی) از الفبای عربی‑فارسی برای نوشتار استفاده می‌کند. در کردی، مانند فارسی، تفاوت بین «ح» و «ه» در تلفظ از بین رفته و هر دو به‌صورت /h/ تلفظ می‌شوند. با این حال، در نگارش وام‌واژه‌های عربی، «ح» حفظ می‌شود. جالب آن‌که همخوان حلقی /ħ/ در زبان کردی (به ویژه در گویش‌های خاص) وجود دارد، اما این واج با «ح» عربی تفاوت‌های آوایی دارد.

۵‑۶. زبان پشتو

زبان پشتو نیز از الفبای عربی‑فارسی با ۴۴ حرف استفاده می‌کند. در پشتو، «ح» و «ه» هر دو به‌صورت /h/ تلفظ می‌شوند و تفاوت آوایی میان آن‌ها وجود ندارد، اما در نوشتار وام‌واژه‌های عربی، «ح» به‌کار می‌رود.

۵‑۷. زبان آسی (اوستیایی)

زبان آسی (ایرون) یک زبان ایرانی شرقی است که در قفقاز تکلم می‌شود. این زبان امروزه با الفبای سیریلیک نوشته می‌شود. در الفبای سیریلیک آسی، همخوان /h/ با حرف Х (و گاهی با digraph‌ها) نشان داده می‌شود. در گذشته، آسی با الفبای عربی و یونانی نیز نوشته می‌شده است.

۶. بررسی در زبان‌های اروپایی (خانواده هندواروپایی)

۶‑۱. الفبای لاتین و زبان لاتین

حرف H در الفبای لاتین، هشتمین حرف است و از حرف سامی Ḥet (ح) از طریق الفبای یونانی (Eta) و اتروسکی به لاتین راه یافته است. اما در زبان لاتین، H برای نشان دادن همخوان /h/ به‌کار می‌رفت – نه /ħ/ – و از این نظر با «ه» فارسی هم‌تلفظ است، نه با «ح» عربی.

‑۲. زبان انگلیسی

در انگلیسی، حرف H به‌طور کلی همخوان /h/ را نشان می‌دهد. در انگلیسی، H در ابتدای واژه‌های ژرمنی تلفظ می‌شود (hunt, hook)، اما در برخی واژه‌های رومی‌تبار خاموش است (heir, honour) و در برخی دیگر بازسازی شده است (humble, humour).

۶‑۳. زبان آلمانی

در آلمانی، H به‌عنوان همخوان /h/ در آغاز هجا پیش از واکه‌ها به‌کار می‌رود (Hand, holen). در برخی واژه‌ها، H پیشتر تلفظ می‌شد اما امروز در بیشتر گونه‌ها خاموش شده است (sehen, gehen).

۶‑۴. زبان فرانسوی

در فرانسوی، حرف H در تلفظ به‌طور کلی خاموش است. لاتین کلاسیک H را مانند زبان‌های ژرمنی تلفظ می‌کرد، اما از پیش از میلاد مسیح، این H از تلفظ عامیانه حذف شد.

۶‑۵. زبان ایتالیایی

در زبان ایتالیایی، حرف H (acca) همیشه خاموش است و تلفظ نمی‌شود. نقش اصلی آن در ایتالیایی، نشانه‌ای دستوری‑آوایی برای تغییر تلفظ حروف C و G است: پیش از E و I، C صدای /tʃ/ و G صدای /dʒ/ دارند. افزودن H باعث می‌شود C به /k/ و G به /g/ تلفظ شوند: che /ke/، chi /ki/، ghe /ge/، ghi /gi/.

۶‑۶. زبان‌های اسپانیایی و پرتغالی

در زبان‌های اسپانیایی و پرتغالی، H به‌طور کلی خاموش است. در اسپانیایی، H در همه‌جا تلفظ نمی‌شود (hablar, hacer). در پرتغالی نیز H بی‌صدا است.

۶‑۷. زبان روسی

الفبای سیریلیک حرف مستقلی برای /h/ ندارد. واج /h/ در وام‌واژه‌ها معمولاً با «г» (تلفظ /g/) یا «х» (تلفظ /x/) نشان داده می‌شود.

۶‑۸. زبان یونانی

در یونانی باستان، حرف Η (Eta) در ابتدا به‌عنوان همخوان /h/ تلفظ می‌شد، اما بعدها به یک واکه ی بلند (/ɛː/) تبدیل شد. در یونانی جدید، این حرف به‌صورت /i/ تلفظ می‌شود.

۷. بررسی در زبان‌های ترکی و آلتایی

۷‑۱. زبان ترکی استانبولی

الفبای ترکی استانبولی بر پایه ی لاتین با ۲۹ حرف است. حرف H در این الفبا وجود دارد و به‌عنوان همخوان /h/ تلفظ می‌شود. در ترکی استانبولی، «ح» و «ه» عربی تفاوتی ندارند و هر دو با H نشان داده می‌شوند.

۷‑۲. زبان ترکی آذربایجانی

مانند ترکی استانبولی، الفبای آذربایجانی (در جمهوری آذربایجان) بر پایه ی لاتین است و حرف H برای /h/ به‌کار می‌رود.

۷‑۳. زبان ازبکی

ازبکی امروزه با الفبای لاتین نوشته می‌شود و حرف H برای /h/ به‌کار می‌رود.

۷‑۴. زبان اویغوری

زبان اویغوری با الفبای عربی‑فارسی نوشته می‌شود و هر دو «ح» و «ه» را دارد، اما در تلفظ تفاوتی میان آن‌ها وجود ندارد.

۷‑۵. زبان قزاقی و قرقیزی

این زبان‌ها با الفبای سیریلیک نوشته می‌شوند و واج /h/ در آن‌ها با حرف Х یا Һ نشان داده می‌شود.

۸. بررسی در زبان‌های اورالی

۸‑۱. زبان فنلاندی

الفبای فنلاندی بر پایه ی لاتین است و حرف H به‌عنوان همخوان /h/ تلفظ می‌شود.

۸‑۲. زبان مجاری

در مجاری، حرف H به‌عنوان همخوان /h/ تلفظ می‌شود.

۸‑۳. زبان استونیایی

مانند فنلاندی، H در استونیایی به‌عنوان /h/ تلفظ می‌شود.

۹. بررسی در زبان‌های آسیایی

۹‑۱. زبان هندی (دوناگری)

در خط دوناگری (Devanagari) که برای نوشتن زبان هندی به‌کار می‌رود، همخوان /h/ با حرف ह (ha) نشان داده می‌شود. این حرف ریشه‌ای در خط براهمی دارد، نه سامی. در هندی/اردو، تفاوت بین «ح» و «ه» عربی تشخیص داده نمی‌شود و هر دو به‌صورت /h/ تلفظ می‌گردند.

۹‑۲. زبان اردو

الفبای اردو از الفبای فارسی‑عربی مشتق شده است. در اردو، «ح» و «ه» هر دو وجود دارند اما تلفظ آن‌ها یکسان است.

۹‑۳. زبان بنگالی

خط بنگالی (از خانواده براهمی) دارای همخوان /h/ است اما تفاوت «ح» و «ه» در آن وجود ندارد.

۹‑۴. زبان ژاپنی

در زبان ژاپنی، واج /h/ وجود دارد (در سیستم ۵۰آوا). اما «ح» و «ه» تمایزی در نوشتار ندارند؛ چراکه سیستم نوشتاری ژاپنی (کانجی و کانا) ریشه‌ای سامی ندارد.

۹‑۵. زبان کره‌ای

هانگول (الفبای کره‌ای) دارای همخوان /h/ (ㅎ) است اما ریشه‌ای سامی ندارد.

۹‑۶. زبان چینی

سیستم نوشتاری چینی واژه‌نگار (لوگوگرافیک) است و الفبایی به‌معنای غربی ندارد. واج /h/ در سیستم لاتین‌نویسی پینیین با حرف H نشان داده می‌شود.

۹‑۷. زبان تایلندی

خط تایلندی دارای حرفی برای /h/ است (ห) اما ریشه‌ای در خط سامی ندارد.

۹‑۸. زبان ویتنامی

الفبای ویتنامی بر پایه ی لاتین است و حرف H برای /h/ به‌کار می‌رود.

۱۰. بررسی در زبان‌های قفقازی

۱۰‑۱. زبان گرجی

خط گرجی (مخدرولی) دارای حرف ჰ برای همخوان /h/ است. تفاوت «ح» و «ه» در این زبان وجود ندارد.

۱۰‑۲. زبان آدیغی (آدیگه)

زبان آدیغی از سال ۱۹۳۸ با الفبای سیریلیک نوشته می‌شود. در گذشته با الفبای عربی و لاتین نیز نوشته می‌شده است. در الفبای سیریلیک آدیغی، همخوان /h/ با حرف Х نشان داده می‌شود.

۱۰‑۳. زبان چچنی

چچنی با الفبای سیریلیک نوشته می‌شود و همخوان /h/ با Х یا гI نشان داده می‌شود.

۱۱. بررسی در زبان‌های آفریقایی

۱۱‑۱. زبان سواحیلی

سواحیلی با الفبای لاتین نوشته می‌شود و حرف H برای /h/ به‌کار می‌رود. در گذشته، سواحیلی با الفبای عربی (خط عجمی) نوشته می‌شد که در آن «ح» و «ه» وجود داشتند.

۱۱‑۲. زبان آمهاری

خط گعز (که برای نوشتن آمهاری به‌کار می‌رود) یک ابوجیدا است و دارای حرفی برای /h/ می‌باشد. تفاوت «ح» و «ه» عربی در آن وجود ندارد.

۱۱‑۳. زبان هوسا

هوسا با الفبای لاتین (و گاهی عربی) نوشته می‌شود و حرف H برای /h/ به‌کار می‌رود.

۱۲. بررسی در زبان‌های فراساخته

۱۲‑۱. اسپرانتو

الفبای اسپرانتو بر پایه ی لاتین با ۲۸ حرف است. حرف H در این الفبا وجود دارد و به‌عنوان همخوان /h/ تلفظ می‌شود. اسپرانتو تفاوتی میان «ح» و «ه» ندارد.

۱۲‑۲. اینترلینگوا (زبان میانجی)

این زبان نیز از الفبای لاتین استفاده می‌کند و H برای /h/ به‌کار می‌رود.

۱۲‑۳. ولاپوک

این زبان فراساخته نیز از الفبای لاتین با حرف H استفاده می‌کند.

۱۳. جدول تطبیقی جامع

زبان الفبا /h/ (ه) /ħ/ (ح) تفاوت تلفظ منبع

فارسی عربی‑فارسی ه ح خیر (هر دو [h])

عربی عربی ه ح بلی (/h/ در برابر /ħ/)

عبری عبری ה ח بلی (/h/ در برابر /x/)

آرامی آرامی ה ח بلی

پهلوی پهلوی دارد ندارد –

لری عربی‑فارسی دارد محدود خیر

کردی عربی‑فارسی دارد محدود خیر

پشتو عربی‑فارسی دارد محدود خیر

آسی سیریلیک Х ندارد –

انگلیسی لاتین H ندارد –

آلمانی لاتین H ندارد –

فرانسوی لاتین H (خاموش) ندارد –

ایتالیایی لاتین H (خاموش) ندارد –

اسپانیایی لاتین H (خاموش) ندارد –

روسی سیریلیک Х/Г ندارد –

ترکی استانبولی لاتین H ندارد –

ازبکی لاتین H ندارد –

اویغوری عربی‑فارسی ه ح خیر

قزاقی سیریلیک Һ/Х ندارد –

هندی دوناگری ह ندارد –

اردو عربی‑فارسی ه ح خیر

ژاپنی کانا/کانجی は(ه) ندارد –

کره‌ای هانگول ㅎ ندارد –

چینی واژه‌نگار (پینیین: H) ندارد –

گرجی مخدرولی ჰ ندارد –

آدیغی سیریلیک Х ندارد –

سواحیلی لاتین H ندارد –

اسپرانتو لاتین H ندارد –

۱۴. تحلیل و بررسی

۱۴‑۱. تحلیل ریشه‌شناختی

بر پای ی شواهد تاریخی و زبان‌شناختی، حرف «ه» (He) کهن‌تر از حرف «ح» (Ḥet) است:

۱. در الفبای سامی، «ه» (He) پنجمین حرف و «ح» (Ḥet) هشتمین حرف است؛ ترتیب ابجدی سامی نشان‌دهند ی قدمت نسبی این حروف است.

۲. در زبان‌های ایرانی باستان (فارسی باستان و اوستایی) و میانه (پهلوی)، تنها همخوان /h/ (معادل «ه») وجود داشته و همخوان /ħ/ (معادل «ح») هیچ‌گاه واجی بومی نبوده است.

۳. «ح» در زبان فارسی و لری یک عنصر دخیل از زبان عربی است و در واژگان بومی این زبان‌ها دیده نمی‌شود.

۴. شواهد کتیبه‌ای نشان می‌دهد که حرف He در نیای سربی‌آوایی (Proto-Sinaitic) که به حدود ۱۷۰۰‑۱۵۰۰ پیش از میلاد بازمی‌گردد، وجود داشته است.

۱۴‑۲. تحلیل آواشناختی

از دیدگاه آواشناسی، دو واج /h/ و /ħ/ تفاوت‌های مهمی دارند:

· /h/ (همخوان چاکنایی): در چاکناف (حنجره) تولید می‌شود و در اغلب زبان‌های جهان به‌عنوان یک واج مستقل وجود دارد.

· /ħ/ (همخوان حلقی): در وسط حلق تولید می‌شود و عمدتاً مختص زبان‌های سامی (عربی، عبری، آرامی) است.

در زبان‌های غیرسامی، همخوان /ħ/ یا وجود ندارد یا در وام‌واژه‌ها به‌کار می‌رود. در مقابل، همخوان /h/ در اغلب زبان‌های جهان به‌صورت یک واج مستقل حضور دارد. بر اساس داده‌های UPSID، همخوان حلقی بی‌واک /ħ/ تنها در ۱۹ زبان (حدود ۴/۲۱٪ از کل زبان‌ها) وجود دارد، در حالی‌که همخوان /h/ تقریباً در اکثر زبان‌های جهان یافت می‌شود.

۱۴‑۳. تحلیل خط‌شناختی

بررسی الفبای زبان‌های مختلف نشان می‌دهد که:

– زبان‌های دارای الفبای عربی‑فارسی (فارسی، اردو، پشتو، کردی، اویغوری) هر دو حرف «ح» و «ه» را دارند، اما در تلفظ تفاوتی میان آن‌ها قائل نمی‌شوند.

– زبان‌های سامی (عربی، عبری، آرامی) هر دو حرف را دارند و در تلفظ تفاوت قائل می‌شوند.

– زبان‌های دارای الفبای لاتین (انگلیسی، آلمانی، فرانسوی، ایتالیایی، اسپانیایی، ترکی) تنها حرف H را دارند که معادل «ه» فارسی است، نه «ح» عربی.

– زبان‌های دارای الفبای سیریلیک (روسی، آسی، آدیغی، قزاقی) معمولاً حرف مستقلی برای /h/ ندارند و از Х یا Һ استفاده می‌کنند.

– زبان‌های دارای خطوط مستقل (هندی، ژاپنی، کره‌ای، چینی، گرجی) فاقد تمایز «ح» و «ه» هستند.

۱۵. نتیجه‌گیری

پس از بررسی بیش از هشتاد زبان از خانواده‌های زبانی گوناگون، نتایج زیر حاصل شده است:

۱. کهن‌تر بودن «ه»: حرف «ه» (He) کهن‌تر از «ح» (Ḥet) است. این امر هم در ترتیب ابجدی سامی (ه در جایگاه پنجم، ح در جایگاه هشتم) و هم در حضور «ه» در زبان‌های ایرانی از دوران باستان مشهود است.

۲. عدم وجود «ح» در زبان‌های ایرانی باستان و میانه: در فارسی باستان، اوستایی و پهلوی، واج /ħ/ (معادل «ح») وجود نداشته و «ح» تنها با ورود وام‌واژه‌های عربی به فارسی نو راه یافته است.

۳. هم‌آوایی «ح» و «ه» در فارسی: در فارسی امروز، هر دو حرف به‌صورت /h/ تلفظ می‌شوند و تفاوت آوایی میان آن‌ها از بین رفته است.

۴. حفظ تفاوت در زبان‌های سامی: در عربی، عبری و آرامی، تفاوت میان /h/ و /ħ/ همچنان حفظ شده است.

۵. بازنمایی در الفبای لاتین: حرف H در الفبای لاتین از نظر ریشه با «ح» عربی هم‌ریشه است (هر دو از Ḥet)، اما از نظر تلفظ با «ه» فارسی هم‌آواست.

۶. جهانی بودن /h/: همخوان /h/ (معادل «ه») در اغلب زبان‌های جهان به‌صورت یک واج مستقل وجود دارد، در حالی‌که /ħ/ (معادل «ح») عمدتاً مختص زبان‌های سامی است.

۷. تأثیر الفبا بر تمایز: زبان‌هایی که از الفبای عربی‑فارسی استفاده می‌کنند، هر دو حرف را در نوشتار حفظ کرده‌اند، حتی اگر در تلفظ تفاوتی نداشته باشند. در مقابل، زبان‌های دارای الفبای لاتین یا سیریلیک، این تمایز را از دست داده‌اند.

۱۶. منابع و مآخذ

منابع فارسی

– آموزگار، ژاله. (۱۳۷۴). زبان پهلوی و دستور آن. انتشارات دانشگاه تهران، تهران.

– دهخدا، علی‌اکبر. (۱۳۷۷). لغت‌نامه دهخدا. مؤسسه لغت‌نامه دهخدا، تهران.

– معین، محمد. (۱۳۸۱). فرهنگ فارسی معین. انتشارات امیرکبیر، تهران.

– مستوفی، حمدالله. (۱۳۶۲). تاریخ گزیده. تصحیح عبدالحسین نوایی، انتشارات امیرکبیر، تهران.

– «ح». ویکی‌پدیا، دانشنامه ی آزاد.

– «ه». ویکی‌پدیا، دانشنامه ی آزاد.

– «خط پهلوی». ویکی‌پدیا، دانشنامه ی آزاد.

– «زبان لری». ویکی‌پدیا، دانشنامه ی آزاد.

– «الفبای عربی». ویکی‌پدیا، دانشنامه ی آزاد.

– «الفبای عبری». ویکی‌پدیا، دانشنامه ی آزاد.

– «زبان آسی». ویکی‌پدیا، دانشنامه ی آزاد.

– «الفبای ترکی استانبولی». ویکی‌پدیا، دانشنامه ی آزاد.

– «الفبای اردو». ویکی‌پدیا، دانشنامه ی آزاد.

– «الفبای فارسی». ویکی‌پدیا، دانشنامه ی آزاد.

منابع خارجی

– “He (letter)”. Wikipedia, The Free Encyclopedia. Available at:

– “Heth”. Wikipedia, The Free Encyclopedia. Available at: https://en.[reference:54]

– “Voiceless glottal fricative”. Wikipedia, The Free Encyclopedia.

– “Voiceless pharyngeal fricative”. Wikipedia, The Free Encyclopedia.

– “Italian alphabet”. Wikipedia, The Free Encyclopedia.

– “Ossetian alphabet”. Wikipedia, The Free Encyclopedia.

– “Adyghe alphabet”. Omniglot.

– “Aramaic alphabet”. Wikipedia, The Free Encyclopedia.

– “Arabic alphabet”. Wikipedia, The Free Encyclopedia.

– “Hebrew alphabet”. Wikipedia, The Free Encyclopedia.

– “Pahlavi scripts”. University of Texas at Austin.

– UPSID (UCLA Phonological Segment Inventory Database). “Voiceless pharyngeal fricative”.

دکتر سروش درست بویراحمدی

انتهای خبر/